Matura z Biologii – poziom podstawowy – zakres materiału

Przed nauką warto sprawdzić, jakich konkretnych tematów będą dotyczyła zadania na poziomie podstawowym z Biologii. Poniżej przedstawiamy zakres materiału, który należy opanować.

Zakres materiału – matura podstawowa z Biologii:

1. Przedmiot badań biologii i nauka o człowieku:

  • Życie przedmiotem badań biologii: podstawowe atrybuty życia; działy biologii; związek biologii z naukami matematyczno-przyrodniczymi; biologia i medycyna- współpraca dla dobra człowieka;
  • Podstawy metodologii obserwacji, badań i eksperymentów biologicznych: podstawy metodologii badań naukowych: teoria i prawo biologiczne; źródła danych naukowych i popularnonaukowych; cechy prawidłowej obserwacji i eksperymentu; przyrządy umożliwiające obserwację mikroświata; człowiek obiektem zainteresowań i badań filozofów, biologów i lekarzy;
  • Komórka – podstawowa jednostka funkcjonalna organizmu człowieka: budowa i właściwości błony komórkowej; system komórkowych błon plazmatycznych; skład i funkcje cytoplazmy; budowa i rola mitochondriów; etapy utleniania (oddychania wewnątrzkomórkowego); budowa i rola rybosomów; jądro komórkowe; budowa i rola chromosomów; podziały komórkowe: przebieg i biologiczna rola  mitozy oraz mejozy;
  • Zarys budowy historycznej organizmu człowieka: tkanki jako zróżnicowane strukturalnie i funkcjonalnie zespoły komórek; typy tkanek i ich funkcje: nabłonkowa, łączna (w tym krew), mięśniowa, nerwowa; nabłonki jednowarstwowe (płaski, sześcienny, walcowaty, wielorzędowy); nabłonki wielowarstwowe (płaski); tkanki łączne właściwe (luźna, zbita, zarodkowa); łączne oporowe (chrzestna, kostna) krew i limfa; tkanka mięśniowa (poprzecznie prążkowana szkieletowa, poprzecznie prążkowana serca, gładka); tkanka nerwowa (w tym glejowa);
  • Narządy i układy narządów – organizm człowieka i homeostaza: układy wykonawcze: pokarmowy, oddechowy, krążenia, wydalniczy, rozrodczy, ruchu; układy kontrolno-koordynujące: układ nerwowy, układ dokrewny; powłoka wspólna ciała człowieka; organizacja strukturalna i funkcjonalna organizmu ludzkiego jako układu otwartego (metabolizm: katabolizm, anabolizm); homeostaza stanem dynamicznej równowagi wewnątrzustrojowej organizmu;
  • Układ pokarmowy człowieka: budowa i rola układu pokarmowego; przystosowania do rozdrabniani trawienia i wchłaniania pokarmów; gruczoły trawienne lub wspomagające trawienie (ślinianki, trzustka, wątroba);
  • Fizjologia procesów trawienia i wchłaniania: enzymy trawienne i hydroliza enzymatyczna; rodzaje i działanie enzymów trawiennych; wchłanianie jako końcowy etap trawienia; krążenie wrotne; regulacja czynności układu pokarmowego i pobierania pokarmu; badania medyczne układu pokarmowego;
  • Zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze, mineralne, witaminy i wodę: klasyfikacja chemicznych składników pożywienia człowieka; składniki mineralne – ich źródła oraz rola; klasyfikacja i źródła witamin; awitaminozy i hiperwitaminozy – przyczyny i skutki zdrowotne; składniki organiczne – ich rola oraz źródła;
  • Racjonalna dieta – usprawnienie funkcjonowania organizmu człowieka: dietetyka jako nauka; dieta pełno- i niepełnowartościowa; rodzaje diet, na przykład bezglutenowa, antynowotworowa, wegetariańska itp.; nieprawidłowe nawyki żywieniowe i ich konsekwencje zdrowotne (np. żywność typu fast food); anoreksja i bulimia – przyczyny, skutki zdrowotne, leczenie; wpływ używek na stan zdrowotny układu pokarmowego oraz przebieg trawienia i wchłaniania; znaczenie diety w profilaktyce osteoporozy;
  • Zdrowa żywność: magazynowanie i przechowywanie żywności; przygotowywanie i spożywanie posiłków; zanieczyszczenia i modyfikacje żywności;
  • Układ oddechowy i jego rola. Wymiana gazowa w płucach: budowa układu oddechowego; przystosowania w budowie układu oddechowego człowieka do wymiany gazowej; mechanika oddychania i wentylacji płuc; ćwiczenia usprawniające oddychanie; transport tlenu oraz dwutlenku węgla w organizmie; mechanizm i regulacja oddychania; przyczyny i skutki niedotlenienia organizmu, zatrucia co i na przykład cyjankiem lub nikotyną; choroby układu oddechowego; diagnostyka chorób dróg oddechowych i płuc: badania objętości płuc i badania rentgenowskie; profilaktyka niektórych chorób układu oddechowego;
  • Transport wewnętrzny – rola układu krążenia i układu limfatycznego: funkcje układu krążenia; budowa i rodzaje naczyń krwionośnych; budowa serca; automatyzm pracy serca; mały i duży obieg krwi; ciśnienie krwi; topografia układu limfatycznego; współdziałanie układu krwionośnego i limfatycznego;
  • Choroby układu krwionośnego: nadciśnienie, miażdżyca, zawał – przyczyny, objawy i skutki; diagnoza schorzeń serca: ekg, wysiłkowe i całodobowe (tzw. holter), usg; poziom cholesterolu a ryzyko zachorowania, sposoby jego obniżania; profilaktyka i leczenie chorób serca i układu krążenia;
  • Płyny ustrojowe – krew i limfa: główne układy grupowe krwi (a, b, ab, 0), czynnik Rh; podstawowe zasady transfuzji; mechanizm krzepnięcia krwi; badania podstawowe krwi; bezpieczeństwo kontaktu z krwią;
  • Mechanizmy obronne organizmu: rodzaje odporności (nieswoista i swoista); limfocyty jako komórki immunokompetentne: antygeny, hapteny i przeciwciała (immunoglobuliny); reakcje antygen – przeciwciało; odporności humoralna (typu b) i komórkowa (typu t); rola cytokin; znaczenie odporności w życiu człowieka;
  • Odporność sztuczna: rodzaje odporności sztucznej; szczepionki i szczepienia ochronne; choroby wywołane brakiem lub obniżeniem naturalnej odporności; reakcje alergiczne organizmu, działanie histaminy, testy; podstawy transplantologii – zgodność tkankowa, leki immunosupresyjne;
  • Wydalanie. Zachowanie równowagi osmotycznej: równowaga osmotyczna organizmu – podstawowy warunek homeostazy ustrojowej; anatomia układu wydalniczego człowieka; mechanizm regulacji równowagi wodno-mineralnej płynów ustrojowych; dobowy bilans wody w organizmie człowieka;
  • Nefron – elementarna jednostka strukturalna i funkcjonalna nerek: wytwarzanie i wydalanie moczu: filtracja, resorpcja i sekrecja; właściwości i skład chemiczny moczu pierwotnego i ostatecznego;
  • Skład chemiczny moczu oznaką stanu zdrowia człowieka: wstępne diagnozowanie cukrzycy, białaczki, żółtaczki na podstawie kontrolnych badań moczu; testy ciążowe; przyczyny chorób i zaburzeń pracy układu wydalniczego; najczęstsze choroby nerek i układu wydalniczego (moczówka prosta, kamica nerkowa, zapalenie miedniczek nerkowych i pęcherza moczowego); profilaktyka chorób nerek i dróg moczowych; współczesne osiągnięcia medycyny – dializa, przeszczepy nerek;
  • Zachowanie ciągłości życia: rozmnażanie płciowe – mechanizm i korzyści ewolucyjne; budowa anatomiczna układu rozrodczego człowieka; proces oogenezy i spermatogenezy; fazy i regulacja hormonalna cyklu menstruacyjnego; czynniki wpływające na regularność i przebieg cyklu menstruacyjnego;
  • Początki życia – rozwój zarodkowy i płodowy człowieka: zapłodnienie; rozwój zarodkowy i płodowy człowieka; budowa i funkcje łożyska; przebieg i mechanizmy fizjologiczne porodu; genetyczna determinacja płci, ciąża bliźniacza; leczenie bezpłodności i zaburzeń ciąży (zapłodnienie pozaustrojowe);
  • Od narodzin do śmierci – rozwój osobniczy człowieka: okresy rozwojowe człowieka;  dojrzałość biologiczna, psychiczna i społeczna; charakterystyka zmian towarzyszących pokwitaniu; okres dojrzałości – dorosłość; charakterystyka zmian towarzyszących przekwitaniu; śmierć procesem kończącym życie; wzrost zgonów uwarunkowany czynnikami cywilizacyjnymi; eutanazja;
  • Układ ruchu i jego rola w prawidłowym funkcjonowaniu ciała człowieka: biologiczne znaczenie ruchu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka; część bierna układu ruchu i jej rola; właściwości i budowa kości; połączenia kości; część czynna układu ruchu i jej rola; fizjologia pracy mięśni; antagonizm pracy mięśni szkieletowych (zginacze i prostowniki);
  • Higiena układu ruchu: zmęczenie mięśni; odpoczynek bierny i czynny; ćwiczenia fizyczne podstawą zachowania zdrowia; trening fizyczny a indywidualne możliwości organizmu; szkodliwość dopingu; urazy i choroby układu ruchu (m.in. krzywica, skolioza, osteoporoza); podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy przy urazach układu ruchu
  • Percepcja bodźców – narządy zmysłów: bodźce i ich klasyfikacja; typy i lokalizacja receptorów; wrażenia wzrokowe, słuchowe i smakowe; mechanizm widzenia a budowa oka; widzenie przestrzenne; słuch i równowaga a budowa ucha – słyszenie przestrzenne; węch i smak; wady i choroby narządów zmysłu; badania oraz leczenie wad i chorób wzroku oraz słuchu;
  • Układ nerwowy – koordynacja procesów życiowych: pobudliwość jako jeden z przejawów życia; podział układu nerwowego (ośrodkowy, obwodowy; somatyczny, wegetatywny); zjawiska elektrochemiczne zachodzące w błonie neuronu; synapsy; wpływ leków i trucizn na funkcjonowanie połączeń synaptycznych; choroby centralnego układu nerwowego;
  • Odruchy – fizjologia układu nerwowego: odruch jako jednostka czynnościowa układu nerwowego; łuk odruchowy, neurony czuciowe i ruchowe; typy odruchów: odruchy warunkowe i bezwarunkowe; mechanizm tworzenia i wygasania odruchów warunkowych według koncepcji Pawłowa;
  • Mózg – nadrzędny ośrodek kontrolno-integracyjny: organizacja strukturalna i czynnościowa mózgowia (rdzeń przedłużony, móżdżek, podwzgórze, kresomózgowie); pola czynnościowe kory mózgowej (czuciowe, ruchowe, asocjacyjne);  badania stanu czynnościowego mózgu (eeg);
  • Uczenie się, pamięć, rozumowanie – wyższe czynności nerwowe: uczenie i zapamiętywanie; formy uczenia się; pamięć jako zapis doświadczeń w ośrodkowym układzie nerwowym, materialne podłoże pamięci; pierwszy i drugi układ sygnałów; myślenie abstrakcyjne; elementy psychologii uczenia się (indywidualne wzorce myślenia – uczenia się, techniki szybkiego i efektywnego czytania, techniki pamięciowe, umiejętność koncentrowania się, kreatywne myślenie, motywacja);
  • Higiena układu nerwowego: rozwój emocjonalny człowieka; zewnętrzne i wewnętrzne czynniki stresogenne; fazy zespołu ogólnej adaptacji; trudności adaptacyjne i choroby o podłożu stresowym; aktywny wypoczynek; fizjologia snu; techniki obniżania napięcia (relaksacja, masaż, medytacja, kinezjologia edukacyjna)
  • Układ dokrewny – hormonalna koordynacja i regulacja procesów życiowych: rodzaje i lokalizacja gruczołów dokrewnych; swoistość działania hormonów; mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego; nadrzędna rola przysadki mózgowej; powiązania strukturalne i funkcjonalne układu hormonalnego z nerwowym; regulacja hormonalna wzrostu i rozwoju, gospodarki wodno-elektrolitowej, rozrodu (w tym cyklu menstruacyjnego); hormonalna regulacja rytmów i cykli biologicznych; choroby wynikające z niedoczynności lub nadczynności gruczołów dokrewnych; poradnictwo endokrynologiczne;
  • Skóra jako wyspecjalizowany narząd ochronny i czuciowy: skóra i jej funkcje (ochronna i termoregulacyjna); mechanizm termoregulacji; budowa skóry i jej wytwory; skóra jako swoisty narząd czucia: dotyk i ucisk, ból, zmiany temperatury; higiena skóry i jej wytworów; choroby skóry i ich profilaktyka;
  • Stan zdrowia i choroby: choroba wynikiem zachwiania homeostazy organizmu; klasyfikacja czynników chorobotwórczych; choroby społeczne; choroby cywilizacyjne; choroby dziedziczne; urazy i zatrucia; profilaktyka chorób cywilizacyjnych i społecznych; zasady udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej;
  • Trucizny i ich wpływ na zdrowie człowieka: trucizny pochodzenia naturalnego: roślinne, grzybowe i zwierzęce (jady); środki halucynogenne i zatrucia grzybami; toksykologiczne zanieczyszczenia wód, gleby i powietrza; elementy profilaktyki w zakresie ochrony przed zatruciami;
  • Środki psychoaktywne: klasyfikacja środków psychoaktywnych; leki nasenne i uspakajające (barbiturany); alkoholizm, narkomania i lekomania; biologiczne i społeczne skutki uzależnień fizycznych i psychicznych; profilaktyka i leczenie uzależnień;
  • Choroby nowotworowe i ich profilaktyka: czynniki mutagenne i kancerogenne; cechy komórek nowotworowych; nowotwory złośliwe u kobiet i mężczyzn (m.in. w Polsce); badania profilaktyczne; metody leczenia nowotworów; genetyczne podłoże chorób nowotworowych;
  • Choroby wywołane przez wirusy i mikroorganizmy: mikroorganizmy patogenne: wirusy, bakterie i grzyby; mechanizmy infekcji wirusowych, bakteryjnych i grzybiczych; choroby wirusowe (aids, żółtaczki typu a i b, grypa, ospa prawdziwa, opryszczka); choroby bakteryjne (dur plamisty, choroby weneryczne, płonica, zgorzel, tężec); selekcyjne działanie antybiotyków oraz negatywne skutki ich nadużywania; budowa antygenowa retrowirusa HIV; źródła i drogi zakażenia aids; pierwotne i wtórne objawy zakażenia wirusem HIV; objawy aids; sukcesy i porażki w leczeniu aids profilaktyka hiv/aids;
  • Choroby inwazyjne: pierwotniaki, robaki i stawonogi wywołujące choroby inwazyjne; przyczyny i skutki wybranych inwazji pasożytniczych: toksoplazmoza, rzęsistkowica, pełzakowica, malaria, robaczyce, świerzb; zasady profilaktyki i ochrony w zakresie chorób pasożytniczych;
  • Profilaktyka zdrowotna (podsumowanie): edukacja zdrowotna – promocja zdrowia, kultura zdrowotna; system opieki zdrowotnej – profilaktyka, terapia, opieka paliatywna; postęp w medycynie – propagowanie osiągnięć farmakologii, transplantologii i immunologii;

2. Ekologia i ochrona środowiska:

  • Podstawowe pojęcia i koncepcje ekologiczne: ekologia jako nauka – obiekty badań ekologicznych (populacje, biocenozy, ekosystemy); autekologia i synekologia; związek ekologii z praktyką (leśnictwo, rolnictwo, przemysł.) ekologia a ochrona środowiska;
  • Tolerancja organizmów na czynniki fizyczne i chemiczne: tolerancja ekologiczna (prawa Liebiga oraz Shelforda); nisza ekologiczna; tolerancja organizmów jako wynik dziedziczenia i ewolucji;
  • Populacja: krzywa rozkładu naturalnego; cechy populacji (struktura i stosunki ilościowe):struktura przestrzenna i terytorializm, struktura ilościowa i mechanizmy regulacji liczebności, struktura wieku i krzywe przeżywania, struktura płci, struktura socjalna;
  • Biocenoza: stosunki pomiędzy populacjami: Antagonistyczne (pasożytnictwo zewnętrzne i wewnętrzne, drapieżnictwo, konkurencja międzygatunkowa, amensalizm, allelopatia), Nieantagonistyczne (mutualizm, protokooperacja, komensalizm), Neutralizm;
  • Struktura troficzna biocenozy: łańcuchy i sieci zależności pokarmowych; poziomy troficzne (producenci, konsumenci, destruenci i reducenci); rola różnorodności biologicznej w utrzymaniu struktury troficznej biocenoz; przepływ energii w biocenozach; równowaga ekologiczna;
  • Ekosystem: struktura i funkcjonowanie ekosystemu; przepływ energii w ekosystemach; produktywność (pierwotna i wtórna) ekosystemów; obieg materii;
  • Przemiany i rozwój ekosystemów: typy sukcesji: pierwotna, wtórna; stadia sukcesji (sera, klimaks); znaczenie sukcesji w przyrodzie; wpływ antropopresji na stabilność ekosystemów;
  • Lądowe strefy Życia: biosfera jako całość; biomy i czynniki kształtujące ich rozmieszczenie; państwa roślinne (strefy klimatyczno-roślinne) i zwierzęce;
  • Wodne strefy Życia: ekosystemy wodne; warunki fizykochemiczne zbiorników słodkowodnych i morskich; zróżnicowanie strefowe ekosystemów wodnych; zakłócenia w funkcjonowaniu ekosystemów wodnych; zanieczyszczenia i eutrofizacja.
  • Człowiek jako element ekosystemu: zanieczyszczenia wód, powietrza i gleby; niszczenie pokrywy roślinnej i erozja; wymieranie gatunków roślin i zwierząt; dziura ozonowa i efekt cieplarniany; rozwój zrównoważony, uzasadnienie idei ochrony przyrody; rola człowieka w kształtowaniu biosfery; zapoznanie uczniów z historycznymi przemianami biosfery pod wpływem działalności człowieka; zagrożenia, jakie niesie dla biosfery rozwój gospodarczy; idea rozwoju zrównoważonego;
  • Formy ochrony środowiska naturalnego. Ekologia i ochrona środowiska w gospodarstwie domowym: związek człowieka z środowiskiem naturalnym. Istota harmonijnego współżycia z otaczającą przyrodą; różnorodność form ochrony środowiska; jak chronić przyrodę w gospodarstwie domowym.
  • Zagrożenia środowiska naturalnego i sposoby przeciwdziałania im: dziura ozonowa; efekt cieplarniany; kwaśne deszcze; erozja gleby; gospodarstwa rolne; bioróżnorodność;
  • Ochrona środowiska w moim otoczeniu: gospodarka zasobami środowiska naturalnego; działania podejmowane na rzecz ochrony środowiska;

3. Genetyka:

  • DNA jako podstawowy nośnik informacji genetycznej: budowa chemiczna i przestrzenna DNA; rodzaje DNA; lokalizacja DNA na terenie komórki;
  • Kopiowanie informacji genetycznej: etapy i przebieg replikacji; znaczenie procesu replikacji;
  • Gen jako podstawowa jednostka dziedziczności: historyczne i współczesne definicje genu; geny prokariontów i eukariontów; geny nakładające się;
  • Kod genetyczny: budowa chemiczna i przestrzenna RNA; cechy kodu genetycznego; tabela kodu genetycznego;
  • Realizowanie informacji genetycznej (synteza białek): przebieg transkrypcji; rola aparatu translacyjnego; przebieg i etapy translacji; znaczenie biologiczne procesów transkrypcji i translacji;
  • Genom człowieka: definicja genomu; wielkość genomu człowiek; genotyp i kariotyp człowieka;
  • Mutacje i czynniki mutagenne: definicja i podział mutacji; czynniki mutagenne; skutki różnych mutacji; znaczenie mutacji w ewolucji organizmów;
  • Choroby dziedziczne człowieka i ich diagnostyka: choroby wywołane mutacjami genowymi, w tym: bloki metaboliczne (galaktozemia, fenyloketonuria, alkaptonuria, albinizm), hemofilia, anemia sierpowata,daltonizm, pląsawica Huntingtona; choroby wywołane zmianami genomowymi: zespół Downa, zespół Turnera, choroby wielogenowe; diagnostyka chorób dziedzicznych: analiza rodowodowa, analiza kariotypu płodu, testy DNA płodu, testy pourodzeniowe;
  • Inżynieria genetyczna: definicja inżynierii genetycznej; wykorzystanie enzymów restrykcyjnych. plazmidy i wirusy jako wektory;
  • Wykorzystanie techniki inżynierii genetycznej w biotechnologii: metody i techniki inżynierii genetycznej: hodowle komórkowe i tkankowe, klonowanie organizmów, organizmy transgeniczne;
  • Znaczenie genetyki w rolnictwie i hodowli zwierząt: nowe odmiany i rasy oraz ich znaczenie: sztuczna selekcja w hodowli, chów wsobny i heterozja;
  • Bezpośrednie znaczenie genetyki dla człowieka: w medycynie: terapie genowe, wykorzystanie zmienionych genetycznie mikroorganizmów do produkcji szczepionek i leków, wykorzystanie organizmów transgenicznych i klonowanych do „produkcji ludzkich tkanek oraz organów do przeszczepów; w sądownictwie: „ odcisk palca DNA”, ustalanie pokrewieństwa (np. ojcostwa);

4. Ewolucjonizm i antropogeneza:

  • Poglądy dotyczące powstania życia na Ziemi: poglądy na powstanie organizmów różnicowanie życia: biogeneza, hipoteza samorództwa, hipoteza kreacjonistyczna, hipoteza panspermii, teoria ewolucji; Lamarkizm a Darwinizm; dowody ewolucji pośrednie, bezpośrednie;
  • Różnorodność organizmów zamieszkujących Ziemię: podstawowe taksony systematyczne; współczesny podział systematyczny organizmów na 5 królestw; charakterystyka podstawowych taksonów;
  • Rodzaje i źródła zmienności w przyrodzie: zmienność jako podstawowa cecha życia: zmienność fenotypowa (modyfikacyjna), zmienność rekombinacyjna, zmienność mutacyjna; ewolucja jako źródło bioróżnorodności;
  • Pochodzenie człowieka: definicja i główne etapy antropogenezy dowody ewolucji hominidów; drzewo rodowe hominidów;
  • Człowiek jako gatunek biologiczny i istota społeczna: cechy wspólne człowieka i małp człekokształtnych; charakterystyczne cechy gatunkowe człowieka; rasy ludzkie; ewolucja komunikacji, techniki i kultury;
  • Ewolucja roślin: charakterystyka budowy i życia roślin w poszczególnych okresach ewolucji;
  • Ewolucja bezkręgowców: charakterystyka budowy i życia bezkręgowców w poszczególnych okresach ewolucji;
  • Ewolucja kręgowców: charakterystyka budowy i życia kręgowców w poszczególnych okresach ewolucji;
  • Ewolucja układów: ewolucja układu: oddechowego, krwionośnego, kostnego, nerwowego;
  • Ewolucja – wirusy, bakterie, grzyby, pierwotniaki: charakterystyka budowy i życia:  bakterii, grzybów, wirusów, pierwotniaków;

 

Źródło: ekobiol.zagan.pl
J. Jankowska

You may also like...

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

13 − five =

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>